Сургуулиа төгсөөд ажилд орох анхны алхам нь ихэнх залууст “том хүн” болох эхлэл шиг л санагддаг. Цалинтай болно, нэр дээр чинь албан тушаал бичигдэнэ, эцэг эхийнхээ ачааг жаахан ч атугай нимгэлнэ гэж итгэж ажилд ордог. Гэвч энэ бүгдийг баталгаажуулж байдаг чимээгүй, гэхдээ маш чухал зүйл бол “ажлын гэрээ” юм.
Өдөр тутмын ажилдаа сэтгэл гарган, хичээнгүй байснаар бүх зүйл сайн явагдана гэж найдах нь ганц талын итгэлцэл юм. Харин гэрээ бол хоёр талын баталгаат ойлголцол. Яг л ханын цаана буй салхи шуурганаас хамгаалах шилэн цонх шиг таныг хүнд нөхцөлөөс хамгаална. Гэтэл бодит байдал дээр залуус гэрээний утга агуулгыг сайн уншилгүйгээр, бүр зарим нь огт бичгээр гэрээ хийлгүйгээр ажилд ордог нь хамгийн том алдаа. Тэгвэл юун дээр анхаарах ёстой вэ?
1. Гэрээг бичгээр хийх нь таны эрх
Монгол Улсын Хөдөлмөрийн тухай хуульд зааснаар, ажил олгогч болон ажилтан хоорондын гэрээ заавал бичгээр хийгдэх ёстой. Аман тохиролцоо хэзээ ч баталгаа болохгүй. Тухайн байгууллага амнаасаа “Цалин чинь 2 сая₮” гэж хэлсэн ч, бичгээр 1.2 сая₮ гэж тусгасан бол зөвхөн бичиг баримтыг хууль хүлээн зөвшөөрнө.
Зөвлөгөө: Хэрвээ гэрээ бичгээр хийгдээгүй бол гарын үсэг зурж, хуулбараа өөр дээрээ хадгалаарай. Танд эрх бий гэдгийг бүү мартаарай.
2. Гэрээний гол зүйлсийг шалгах жагсаалт
Хааяа хүн “урьдчилж олдсон ажил чинь аз” гэж бодоод, гэрээг нүдээрээ гүйлгээд л гарын үсэг зурдаг. Гэхдээ доорх зүйлсийг заавал шалгаарай:
| Шалгах зүйл | Яагаад хэрэгтэй вэ? |
|---|---|
| Цалин болон урамшуулал | Тогтмол, цаг хугацаанд олгох үүргийг хүлээсэн эсэх |
| Ажлын цаг | Илүү цагийн бодлого байгаа эсэх |
| Туршилтын хугацаа | Хугацаа нь хэт урт байна уу? Шалгуур нь тодорхой юу? |
| Нийгмийн даатгалын шимтгэл | Төлөх үүрэг хэн дээр байгаа вэ? Бодитоор төлдөг үү? |
| Амралт, чөлөө авах журам | Амралтын хоног, өвдөх үед хэрхэн зохицуулдаг вэ? |
| Гэрээ цуцлах нөхцөл | Таныг ажлаас халах үндэслэл, анхааруулгын шатлал бий эсэх |
Зөвлөгөө: Зарим байгууллага “сургалтын гэрээ” гэж нэрлэсэн гэрээгээр таныг 2-3 жил ажиллахыг тулган шаарддаг. Энэ нь хуулийн дагуу ч, зүй бус нөхцөл агуулагдсан байж болох тул хуульчтай зөвлөхөд гэмгүй.
3. Нийгмийн даатгал төлөгдөж байгаа эсэх
Цалин буух болгондоо “байгаа дээр нь л аваад байя” гэж бодох нь тухайн үеийн хэрэгцээг хангаж болох ч, урт хугацаанд таныг эрсдэлтэй байдалд оруулж болзошгүй. Нийгмийн даатгал төлөгдөөгүй тохиолдолд:
- Эмнэлгийн зардал таны карманаас
- Тэтгэвэр авах эрхгүй
- Ажилгүйдлийн тэтгэмж авах боломжгүй болно
Зөвлөгөө: Та өөрийнхөө нийгмийн даатгалын төлөлтийн байдлыг www.ndaatgal.mn сайтаас шалгаж болно.
4. Хэт өргөн хүрээтэй “нууцлалын гэрээ”-нд болгоомжтой ханд
Зарим байгууллагууд ажилтнуудаасаа “та энд ажилласныхаа дараа 2 жилийн турш ижил төрлийн байгууллагад ажиллахгүй” гэх заалт бүхий гэрээ байгуулдаг. Энэ нь таны мэргэжлийн эрх чөлөөг хязгаарлаж болох тул хуульчтай зөвлөх нь зөв.
5. Гарын үсэг зурхаасаа өмнө заавал асуух
Та “багасгах, чимээгүй байх тусам ажил олгогчид таалагдана” гэж бодож байж магадгүй. Гэвч яг эсрэгээр — мэргэжлийн хандлагатай, гэрээ уншдаг, ойлголтоо тодорхой болгож чаддаг ажил горилогч илүү итгэл төрүүлдэг.
Асуух жишээ асуултууд:
- Энэ гэрээний дагуу хэзээ цалин олгогдох вэ?
- Туршилтын хугацаанд цалин бүтнээр олгогдох уу?
- Илүү цагийн урамшуулал хэрхэн тооцогдох вэ?
- Гэрээний хугацаа дуусахаас өмнө ажлаа соливол ямар үр дагавартай вэ?
Итгэлцэл бол аман бус, бичгээр баталгаажих ёстой зүйл
Залуус бид хурдтай, уян хатан, ухаалаг шийдвэр гаргаж чаддаг. Гэхдээ аливаа ажлын эхлэл болгонд “эрх зүйн боловсрол” давхар явах хэрэгтэй. Учир нь, нэг буруу гарын үсэг хэдэн жилийн нойргүй шөнийн эхлэл байж мэднэ. Харин та одоо яг хаанаас эхлэхээ мэдэхгүй, аль байгууллагад ажиллах нь өөрт тань үнэ цэнтэй байх бол гэдэг дээр эргэлзэж байгаа бол lambda.global руу орж, өөрийн үнэ цэнийг ойлгож, зөв хамт олныг олоорой.
